ده نقش اصلی فرش و گلیم ایران

  • نقش فرش برجسته رنگی
    نقش فرش برجسته رنگی

فرش‌هاي ايران معمولا طرح‌هاي متقارن دارند. تقارن چهار طرفه که در معماري نيز شبيه آن ديده مي‌شود. گليم‌ها اين تقارن را کمتر دارند. وقتي هنرمند بافنده در گليم طرح متقارن اجرا مي‌کند، از قواعد تکرار استفاده مي‌کند. معمولا اين طرح‌ها سفارشي هستند. با اين وجود، گليم‌هاي اصيل عشايري، خراساني و تبريزي ما که بدون عنصر تقارن و با نمادهاي مشخصي بافته مي‌شوند در بازار داخل و خارج ارزشمندتر هستند. چراکه بافنده بخشي از روح خود را در ميان طرحش گذاشته است. اين طرح از باورهاي دروني و اتفاقات زندگي بافنده نشات گرفته است. اگر بين دو طايفه درگيري اتفاق مي‌افتاد، ممکن بود فرش باف و گليم‌بافي آن واقعه را موضوع طرح خود کند. بدين جهت کساني که قابليت شناسايي نمادهاي به کار رفته در چنين فرش‌هايي را دارند، مي‌توانند از وقايع زندگي تاريخ نيز آگاه شوند.
فرش کتاب گسترده زيرپاي ماست که اطلاعات نسل به نسل در ميان گره‌هاي آن به ما سپرده شده است. بيخود نيست که تاريخ دان‌ها در تمام دنيا براي فرش ايران در رقابتند.
در اينجا چند طرح اصلي که در فرش‍‌‍هاي ايراني موجود است را معرفي مي‌کنيم:
1- شمسه: که به صورت دايره‌اي در مرکز فرش قرار گرفته و اجزاي آن به تناسب ذوق و هنر طراح هشت خورشيد تو در تو را درون هم قرار داده است. در معماري، شمسه نماد وحدت در تکثر و نماد هستي و هستي بخش است. آن دايره بدون طرح مرکز اصلي فرش، مخصوصا تک رنگ و بدون طرح است، تا نشاني از عدم باشد. رنگ اين نقطه معمولا همرنگ با حاشيه فرش است.
2- طرح ختايي مشهور شاه عباسي (طرح اناري): گاه نام‌هاي ديگري هم براي آن استفاده مي‌کنند. انار درخت بومي ايران بوده و از ايران به ساير نقاط جهان رفته است. ميوه بهشتي که نشاني از باغ بهشت است. مي‌گويند فرش، گليم و معماري ايران براساس خاطرات انسان از بهشت ايجاد شده است و براي همين نمادهاي بهشتي زيادي در آن ترسيم مي‌شود. يکي از آن‌ها گل انار و خود آن است. گل انار در دسته‌هاي سه پر، چهار گل و پنج گل و بيشتر در ميان خطوط اسليمي پيچ و تاب مي‌خورد و هنرمند بسته به ذوق و سليقه از گل‌ها و نقوش طبيعت اطراف در کنار آن استفاده مي‌کند.
3- ترنج: بعد از شمسه شناخته شده‌ترين طرح فرش ايران در دنياست. نمادي از ماهي و نهنگ و به اين جهت نماد هستي است. کمتر فرشي است که در آن ترنج حداقل در حاشيه کار نشود. طرح ماهي که در سفره جشن باستاني نوروز نيز مي‌آيد، نماد حيات است. بافندگان با قرار دادن طرح ترنج اهميت زندگي را نشان مي‌دهند.
4- مربع و گل چهار گوش: که بيشتر در گليم‌ها ديده مي‌شود. آن را در حاشيه بالاي گليم قرار مي‌دهند. در معماري، گره چيني شبيه آن است. آن را براي دفع چشم زخم در کار هنري خود مي‌آوردند.
5- نقش جانوري مثل بز که از باستان در طرح‌هاي ايران به کار مي‌رفته است. نمادي از برکت بوده و در تفسير گليم نماد باران خواهيست.
6- نقش جانوري مثل خرچنگ: که برگرفته از صورت فلکي سرطان در آسمان است، در بسياري از بافته‌هاي عشايري به کار مي‌رود. آسمان پر رمز و راز به طور مستقيم در فرش‌ها نمي‌آمده است. رابطه با آن از طريق دروازه‌هايي مثل صورت فلکي سرطان شکل گرفته است.
7- مثلث و هرم: در گليم‌ها نماد اهريمن است
8- حوض: که بسته به جزئيات آن نماد رودهاي جاري بهشت، يا چشمه‌هاي اطراف طبيعت است. اين طرح معمولا به شکل لوزي بافته مي‌شود. گاهي بع شکل حوض در حوض، حوض‌هاي کنار هم اجرا مي‌شود. گاهي در آن فواره و يا درخت گذاشته مي‌شودو
9- لاک پشت: لاک پشت به نشانه طول عمر و براي آرزوي طول عمر زياد و باروري در گليم و فرش‌هايي بافته مي‌شود که مادرها به دخترها مي‌دادند. روي اسب عروس نماد لاک پشت بر زين آن ديده مي‌شود. حتي، کمربندهايي با اين طرح درست مي‌شود که نشانه باور بافنده‌ها به اين جانور است. لاک پشت در فرهنگ کشورهاي ديگر نيز نماد طول عمر بالاست.
10- طاووس: مرغ بهشتي، پرنده اسرارآميز است. در مسجد جامع اصفهان در سردر ورودي آن، دو طرف قرار گرفته و در ميان سقف بهشت گونه آن، جايگاه پرنده بهشتي دارد. اما، در بافته‌هاي نمادين گليم و فرش‌هاي روستايي و بخصوص بيشتر در قديم به وجه فريبندگي اين پرنده دقت شده است. پرنده‌اي با بال و پر زيبا که چهره‌ها از ديدنش شاداب و شادمان ميشوند، اما بر روي پاهاي بسيار زشت که ستون اصلي وجود آن را تشکيل داده، نماد مکر و فريب است.
فرش‌هاي ايران نشان‌دهنده ارتباط نزديک ايرانيان با اجزاي طبيعت و شناخت کامل آن از جانوران و نقش‌ها و ارتباطات اين اجزا با آن دنياي جاودان را نشان مي‌دهند. براي ما که بر روي مبل‌هاي با طرح ترنج مي‌نشينيم و زير پايمان فرش‌هاي بهشتي گسترده و در ديوار مساجد با نقوش اصلي اسليمي و ختايي هاي زيبا عادت کرده، معناي اجزاي فرش به صورت يگانه زيبايي حس مي‌شود. بيگانگان براي شناختن اين اجزا کتاب مطالعه مي‌کنند (که گاه مي‌دزدند) و رقابت اصلي آن‌ها سر اين است که چطور اين گنجينه‌ها را زودتر از ديگري از ما بربايند (تجارت= ربودن مال)